พิพิธภัณฑ์มรดกชลบุรี

บ้านหลวงอำนาจ
จีนนิกร

จุดเริ่มต้นของชุมชนบ้านสะพานบางปลาสร้อย จังหวัดชลบุรี

ก่อสร้าง ก่อน พ.ศ. ๒๔๒๔
ที่ตั้ง ชลบุรี
รางวัลอนุรักษ์ศิลปะสถาปัตยกรรมดีเด่น จากสมาคมสถาปนิกสยาม
เลื่อนลง
✦ ✦ ✦
— ๐๑ —

เรื่องราวของบ้านเก่า

บ้านเลขที่ ๓๖๒ ง ซอยกลป้อมค่าย จังหวัดชลบุรี — ไม่ใช่เพียงสิ่งก่อสร้างเก่าแก่ หากแต่เป็นพยานแห่งกาลเวลา บันทึกชีวิต และรากเหง้าของชุมชนมาตลอดกว่าร้อยปี คนรุ่นหลังเรียกว่า "บ้านหลวงอำนาจจีนนิกร" ส่วนคนเก่าก่อนที่มีอายุสามสิบขึ้นไปจะเรียกกันว่า "บ้านคุณยายหยี่"

ตัวเรือนประกอบด้วยเรือนแฝดหลังคาทรงไทย ฝาบ้านทำจากไม้เนื้อแข็งหลายชนิด — ไม้สัก ไม้ตะแบก ไม้เต็ง ฝาเรือนแบบ "ฝาสายบัว" หน้าจั่วแบบ "จั่วใบเรือ" มีพาไลกว้างขวางด้านหน้า สะท้อนภูมิปัญญาการก่อสร้างของช่างไทยโบราณ

บ้านหลังนี้ได้รับการดูแลรักษาและซ่อมแซมมาอย่างต่อเนื่องตลอดหลายชั่วอายุคน จนได้รับรางวัลอนุรักษ์ศิลปะสถาปัตยกรรมดีเด่น ประเภทชุมชนพื้นถิ่น ในปี พ.ศ. ๒๕๕๖

อ่านต่อ
๑๔๐+
ปีแห่งประวัติศาสตร์
ชั่วอายุคน
เรือนแฝดทรงไทย
๒๕๕๖
รางวัลอนุรกษ์ศิลปสถาปัตยกรรมดีเด่น
บ้านหลวงอำนาจจีนนิกร ห้องโถงกลาง
— ลำดับเหตุการณ์ —

ประวัติตามลำดับเวลา

ก่อน พ.ศ. ๒๔๒๔
หลวงอำนาจจีนนิกรปลูกสร้างบ้าน

ปลูกสร้างบ้านที่ปลายสะพานหัวค่าย ริมทะเลชลบุรี เพื่ออยู่อาศัยกับอำแดงพริ้งภรรยา

พ.ศ. ๒๔๕๔
หลวงอำนาจจีนนิกรถึงแก่กรรม

บ้านตกทอดสู่นายชำนาญ (เม่งเชี้ยว) บุปผเวส บุตรชาย ผู้สืบสานกิจการประมง

พ.ศ. ๒๔๕๙
การต่อเติมครั้งแรก

ต่อพาไลให้กว้างออก กั้นฝาเติมหน้าต่าง รองรับครอบครัวที่ขยายใหญ่ขึ้น

พ.ศ. ๒๔๖๖–๒๔๗๒
เปลี่ยนหลังคาสังกะสี สร้างบ่อน้ำ

นายชำนาญเป็นบุคคลที่สองในเมืองชลบุรีที่สร้างบ่อน้ำคอนกรีตในทะเลเพื่อกักเก็บน้ำฝน

พ.ศ. ๒๔๗๓–๒๔๗๔
สมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัติวงศ์เสด็จเยี่ยม

"สมเด็จครูช่าง" เสด็จมาพร้อมหม่อมและเจ้านายเล็กๆ และนั่งเรือไปดูการจับปลาในโป๊ะกลางทะเล

พ.ศ. ๒๕๐๘
ซ่อมแซมและเปลี่ยนซุ้มประตูแบบจีน

ทำห้องน้ำสมัยใหม่ เปลี่ยนหลังคา ซุ้มประตูแบบจีนที่เห็นอยู่ทุกวันนี้ถูกสร้างในยุคนี้

พ.ศ. ๒๕๔๙
รางวัลอนุรักษ์ประเภทชุมชนพื้นถิ่น

ได้รับพระราชทานรางวัลอนุรักษ์ศิลปะสถาปัตยกรรมดีเด่น ประเภทชุมชนพื้นถิ่น

พ.ศ. ๒๕๕๔
บูรณะฟื้นฟูครั้งใหญ่

เริ่มงานซ่อมแซมในเดือนเมษายน แล้วเสร็จเดือนกุมภาพันธ์ปีถัดมา โดยช่างไม้พื้นบ้าน

พ.ศ. ๒๕๕๖
รางวัลอนุรักษ์ประเภทเคหสถาน

ได้รับพระราชทานรางวัลอนุรักษ์ศิลปะสถาปัตยกรรมดีเด่น ประเภทเคหสถานและอาคารบ้านเรือน

✦ ✦ ✦
— ๐๒ —

หลวงอำนาจจีนนิกร

หลวงอำนาจจีนนิกร

หลวงอำนาจจีนนิกร มีนามเดิมว่า "ฮั้ว" เป็นบุตรของจีนปังแซ่ตั๊ง ผู้อพยพมาจากมณฑลกวางตุ้ง ประเทศจีน มารดาชื่ออำแดงก่า เป็นหญิงไทยผู้มีฐานะมั่งคั่ง สายเลือดสองแผ่นดินที่หล่อหลอมชุมชนประมงแห่งชลบุรี

ท่านสืบทอดกิจการประมงจนรุ่งเรืองเป็นปึกแผ่น ได้ตำแหน่งนายอากรรับเหมาประเมินภาษี และเข้าสู่ระบบราชการจนได้รับบรรดาศักดิ์ โฉนดที่ดินมีวงเล็บระบุว่าเป็น "ผู้ใหญ่บ้าน"

คุณยายของผู้เขียนเล่าว่า ท่านสูงสง่า จมูกโด่ง ผิวขาวแบบคนจีน — โดยเฉพาะในยุคหลัง ๆ ที่ท่านไม่ได้ออกไปกรำงานประมงด้วยตัวเองแล้ว

"กระดูกของท่านยังอยู่ในเรือน กระดูกคุณทวดพริ้งด้วย ทั้งสองท่านไม่ชอบเสียงเอะอะ"

— คำบอกเล่าสืบต่อกันในครอบครัว

นายชำนาญ บุปผเวส — บุตรชายผู้สืบทอด

คุณยายหยี่ บุปผเวส
คุณยายหยี่ บุปผเวส — เจ้าของบ้านรุ่นที่ ๒

นายชำนาญ (เม่งเชี้ยว) บุปผเวส บุตรชายของหลวงอำนาจจีนนิกรกับอำแดงพริ้ง สืบทอดบ้านและกิจการหลังจากคุณก๋งถึงแก่กรรม แต่งงานกับนางหยี่ ซึ่งต่อมาเป็นที่รู้จักในชื่อ "คุณยายหยี่" ผู้ดูแลบ้านตลอดชีวิต

นายชำนาญเป็นบุคคลที่สองในเมืองชลบุรีที่สร้างบ่อน้ำคอนกรีตในทะเล — นวัตกรรมที่แสดงถึงสายตาอันยาวไกล บ่อน้ำสองบ่อจุน้ำได้กว่าหนึ่งแสนลิตร

น้องชายของท่าน คือรองอำมาตย์เอกพระทิพยปัญญา (เอื้อ บุปผเวส) ผู้ขอพระราชทานนามสกุล "บุปผเวส" จากพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว

✦ ✦ ✦
— ๐๓ —

สถาปัตยกรรม

แบบร่างสถาปัตยกรรม

แบบร่าง ๑
แบบร่าง — ๐๑
แบบร่าง ๒
แบบร่าง — ๐๒
แบบร่าง ๓
แบบร่าง — ๐๓
แบบร่าง ๔
แบบร่าง — ๐๔
แบบร่าง ๕
แบบร่าง — ๐๕
แบบร่าง ๖
แบบร่าง — ๐๖
✦ ✦ ✦
— ๐๔ —

บ้านในวันนี้

เรือนหลังทานตะวัน
เรือนหลังทานตะวัน
ห้องโถงกลาง
ห้องโถงกลางในเรือนหลังทานตะวัน
ห้องนอน
ห้องนอนภายในเรือนหลังทานตะวัน
ศาลพระภูมิ
ศาลพระภูมิแบบดั้งเดิม
เครื่องใช้
เครื่องใช้ในบ้านของคุณยายหยี่
✦ ✦ ✦
✦ ✦ ✦
— ๐๖ —

นวนิยายที่มีจุดกำเนิดมาจากบ้านหลังนี้

ปิยะพร ศักดิ์เกษม เหลนสาวของหลวงอำนาจจีนนิกร ได้นำเรื่องราวของบ้านและครอบครัวมาถ่ายทอดเป็นนวนิยาย สะท้อนวิถีชีวิต ประเพณี และประวัติศาสตร์ชุมชนประมงชลบุรี

คลิกที่รูปเพื่อสั่งซื้อนิยายออนไลน์

ในวารวัน
ปิยะพร ศักดิ์เกษม
ตะวันเบิกฟ้า
ปิยะพร ศักดิ์เกษม
ขอบฟ้าราตรี
ปิยะพร ศักดิ์เกษม
ดั่งลมหวน
ปิยะพร ศักดิ์เกษม
อิ่ม
ปิยะพร ศักดิ์เกษม
✦ ✦ ✦
— ๐๗ —

ความหมายของป้าย

ป้ายและจารึกภายในบ้าน โดยเฉพาะในห้องเก็บอัฐิบรรพบุรุษ มีความหมายเชิงประวัติศาสตร์และวัฒนธรรมลึกซึ้ง

ป้าย
ป้ายในห้องเก็บอัฐิบรรพบุรุษ
ป้าย ๒
ป้ายในห้องเก็บอัฐิบรรพบุรุษ (๒)
คำแปล
คำแปลความหมายป้าย
ป้าย
ป้ายประวัติศาสตร์
✦ ✦ ✦
— ๐๘ —

รางวัลอนุรักษ์

รางวัล
🏛 สมาคมสถาปนิกสยาม
ในพระบรมราชูปถัมภ์
พ.ศ. ๒๕๔๙  —  รับพระราชทาน ๒๒ มกราคม พ.ศ. ๒๕๕๐

รางวัลอนุรักษ์ศิลปะสถาปัตยกรรมดีเด่น
ประเภทชุมชนพื้นถิ่น

รางวัลเดียวกับที่ตลาดสามชุกได้รับในปี พ.ศ. ๒๕๔๘ มอบโดยสมาคมสถาปนิกสยามในพระบรมราชูปถัมภ์ เพื่อเชิดชูเกียรติสถาปัตยกรรมพื้นถิ่นที่ได้รับการอนุรักษ์ไว้อย่างดีเยี่ยม

ผู้แทนครอบครัวเข้ารับพระราชทานรางวัลจาก สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาสยามบรมราชกุมารี ณ ศาลาดุสิดาลัย สวนจิตรลดา

จดหมายมอบรางวัล
จดหมายมอบรางวัลของสมาคมสถาปนิกสยาม
ลายพระหัตถ์
ลายพระหัตถ์สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา
สัมภาษณ์
สมาคมสถาปนิกมาสัมภาษณ์ก่อนมอบรางวัล
✦ ✦ ✦
— ๐๙ —

ชุมชนชาวจีนในบางปลาสร้อย

รากเหง้าของชาวจีนในชลบุรีหยั่งลึกกว่าที่หลายคนคาด — ย้อนไปถึงปลายสมัยกรุงศรีอยุธยา เมื่อชาวจีนตอนใต้อพยพหนีภัยสงครามเปลี่ยนราชวงศ์ลงมาตั้งถิ่นฐานตามชายฝั่งตะวันออก รวมถึงย่าน "บางปลาสร้อย" ซึ่งเป็นตัวเมืองชลบุรีโบราณ

  • หลักฐานสมัยอยุธยา — ภาพจิตรกรรมฝาผนังในพระอุโบสถวัดใหญ่อินทาราม ปรากฏภาพชาวจีนโบราณไว้ผมหางเปียนั่งอยู่ในเรือ สะท้อนวิถีค้าขายทางน้ำในพื้นที่อย่างชัดเจน
  • ร่องรอยแห่งศรัทธา — ศาลเจ้า โรงเจ และโรงเรียนจีนกระจายทั่วย่านบางปลาสร้อย คือเครื่องยืนยันการรวมกลุ่มชุมชนที่เข้มแข็งเพื่อสืบทอดวัฒนธรรม
  • บทบาทในประวัติศาสตร์ — "จีนเรือง" คหบดีฮกเกี้ยนที่ช่วยรบกับพระเจ้าตากสิน จนได้รับการสถาปนาเป็นขุนนาง ต้นราชสกุลสุนทรกุล ณ ชลบุรี
อ่านต่อ
ภาพวาดในวัดใหญ่อินทราราม คนจีนหางเปีย
✦ ✦ ✦
— ๑๐ —

ร่องรอยแห่งรากเหง้าและศรัทธา

บันทึกภาพเคลื่อนไหวที่ถ่ายทอดเรื่องราวของบ้านหลวงอำนาจจีนนิกร รากเหง้าของครอบครัว และศรัทธาที่สืบทอดมาจากรุ่นสู่รุ่น

สารคดีสั้นที่บันทึกเรื่องราวของบ้านเลขที่ ๓๖๒ ง ซอยกลป้อมค่าย จังหวัดชลบุรี — บ้านที่มีอายุกว่าร้อยสี่สิบปี ผ่านสายตาของลูกหลานผู้สืบทอดความทรงจำและความศรัทธาอันลึกซึ้งของบรรพบุรุษไว้

✦ ✦ ✦